Trong cái thời buổi mà theo đuổi công lý cứ như là lạc giữa ma trận, bộ phim Pro Bono của đài tvN vừa mới kết thúc, để lại cho chúng ta một cái nhìn cực kỳ sâu sắc, gần như là viễn tưởng, về bức tranh pháp lý của Hàn Quốc. Đâu chỉ là mấy vụ kiện tụng đơn thuần, series này còn bóc tách cái ‘legal tech’ phức tạp đang điều khiển xã hội, cho thấy cái khái niệm cao đẹp ‘pro bono’ (làm việc vì cộng đồng) có thể bị vướng vào lợi ích của doanh nghiệp và cái guồng quay của quyền lực như thế nào.
Cái từ ‘pro bono’ ấy, tiếng Latin có nghĩa là ‘vì lợi ích công cộng’, thường chỉ mấy dịch vụ pháp lý miễn phí cho những ai không đủ khả năng chi trả. Nó là nền tảng của đạo đức hành nghề luật sư. Cơ mà, Pro Bono lại lật ngược cái tiền đề lý tưởng này, dùng cái quy định giờ làm pro bono bắt buộc cho các công ty luật ở Hàn Quốc làm bàn đạp cho kịch tính. Bộ phim này khai thác một thế giới mà ‘lợi ích công cộng’ có thể là một cái vỏ bọc tinh vi cho ‘lợi ích cá nhân’, phơi bày những lỗ hổng hệ thống bên trong một cái khung vốn dĩ phải là vô tư, khách quan.
Chèo lái cái câu chuyện hấp dẫn này là Moon Yu-seok (문유석), một cựu thẩm phán nay chuyển sang làm nhà văn. Mấy bộ phim trước của anh, Miss Hammurabi và Devil Judge, cũng từng lặn ngụp trong đống rắc rối đạo đức của ngành tư pháp. Trong Pro Bono, Moon Yu-seok tận dụng cái góc nhìn người trong cuộc của mình, cho chúng ta thấy một cái nhìn hiếm hoi, trần trụi về những cái phức tạp trong hoạt động của ngành luật và những cái ‘thuật toán’ quyền lực mờ ám của nó. Đỉnh của chóp!
Bộ phim này minh họa rõ nét cái cách mà định nghĩa về ‘lợi ích công cộng’ có thể bị tranh cãi. Chúng ta thấy mấy công ty luật biến cái việc đóng góp pro bono bắt buộc của họ không phải là lòng vị tha, mà là một chiêu bài chiến lược để:
- ⚖️ Đánh lạc hướng dư luận khỏi những vụ án doanh nghiệp béo bở hơn, nhưng lại thường không được đạo đức cho lắm.
- 👨⚖️ Cho mấy luật sư mới vào nghề có ‘kinh nghiệm’ dưới sự hướng dẫn của đàn anh, mà đôi khi mấy đàn anh này lại chính là ‘trùm cuối’ của thế giới pháp lý.
- 📈 Dùng mấy đội pro bono làm bình phong, đảm bảo mấy bộ phận kiếm tiền chính của công ty không bị vướng bận. Xịn xò!
Cái này nghe quen quen trong một bộ phim về luật trước đây, Esquire, cũng từng cho thấy mấy công ty lớn có thể coi pro bono như một cái checklist cho xong chứ không phải là một cam kết với công lý. Cái cách bộ phim khắc họa cái mâu thuẫn nội bộ này nó chân thật đến đáng sợ.
Series này giới thiệu cho chúng ta mấy cái thuật ngữ như ‘법 기술’ (beop gisul, hay ‘legal techniques’ – kỹ thuật pháp lý) và ‘법꾸라지’ (beop kkuraji, ‘legal eels’ – lươn lẹo pháp lý) nè—mấy cụm từ dạo gần đây đang hot hòn họt trên mạng xã hội ở Hàn Quốc. Đây không chỉ là thuật ngữ pháp lý; chúng đại diện cho một sự thao túng pháp luật tinh vi, gần như là công nghệ, nơi mấy cái lỗ hổng được khai thác với độ chính xác cao. Nhân vật chính của phim, cựu thẩm phán thiên tài nay chuyển sang làm luật sư Kang David (do Jung Kyung-ho thủ vai), thường phải lấy độc trị độc, dùng cái ‘legal tech’ siêu đỉnh của mình để chống lại cái hệ thống bất công đã ăn sâu bén rễ. Tuy nhiên, ngay cả cái tài năng của anh cũng không phải lúc nào cũng đảm bảo một kết quả thực sự công bằng, vạch trần một sự thật cay đắng: kết quả pháp lý thường ít liên quan đến mấy giá trị đạo đức tuyệt đối mà lại liên quan nhiều hơn đến mấy chiêu trò chiến lược. Chúng ta thấy ảnh hưởng của:
- 🏛️ “Jeon-gwan-ye-u” (전관예우), sự ưu ái dành cho mấy cựu quan chức, âm thầm tác động đến phán quyết.
- 🗣️ Sự thao túng truyền thông và mấy chiến dịch dư luận gây ảnh hưởng đến quyết định của tòa án.
- 🤝 Hành lang vận động hành lang phía sau của mấy thế lực mạnh mẽ tác động đến cốt lõi của công lý.
Mấy tập cuối còn dám gợi ý một thế giới mà ngay cả mấy thẩm phán cũng có thể bị thao túng, hoặc thậm chí là dàn dựng vụ án, vì lợi ích của một phe phái cụ thể, hé lộ một cái ‘cửa sau’ đáng lo ngại trong hệ thống pháp luật.
Ở đỉnh cao của cái mạng lưới phức tạp này là Oh Gyu-jang (do diễn viên gạo cội Kim Kap-soo thủ vai), người sáng lập đáng kính của cái công ty luật siêu khủng trong phim. Ông ta được gọi là ‘Doctor’ chứ không phải là ‘luật sư’, một minh chứng cho cái tầm ảnh hưởng sâu rộng của ông ta trên mọi tầng lớp xã hội Hàn Quốc. Oh Gyu-jang là hiện thân của ‘kiến trúc sư hệ thống’—không phải của công lý, mà là của quyền lực. Công ty của ông ta thuê một đội quân hùng hậu gồm mấy cựu chánh án, tổng công tố viên và mấy nhà báo có tầm ảnh hưởng, phản ánh mấy cái ‘mạng lưới cựu sinh viên’ ngoài đời thực thường quyết định kết quả pháp lý. Khi bị Kang David hỏi liệu ông ta là luật sư hay là nhà vận động hành lang, Oh Gyu-jang lạnh lùng đáp, ‘Một điều phối viên. Ai đó phải nhúng tay vào đằng sau hậu trường, cho những người trên sân khấu.’ Cái câu này tóm gọn lại cái luận điểm cốt lõi của bộ phim: mấy người có quyền lực không chỉ thắng kiện; họ còn dàn dựng toàn bộ hệ sinh thái pháp lý.
Với tư cách là một người quan sát ngành, Pro Bono buộc chúng ta phải xem xét cái ‘mã nguồn’ của hệ thống pháp luật của chúng ta. Đó là một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng sự đổi mới thực sự trong công lý không chỉ là về mấy quy trình nhanh hơn, mà là về việc đảm bảo mấy cái ‘thuật toán’ cơ bản thực sự phục vụ sự bình đẳng hơn là mấy cái cấu trúc quyền lực đã ăn sâu bén rễ.
Cuối cùng, Pro Bono đặt ra một câu hỏi sâu sắc: Liệu khung pháp lý có thực sự bảo vệ công lý cho tất cả mọi người, hay chúng chỉ là mấy công cụ tinh vi phục vụ cho những người có quyền lực? Bộ phim kết thúc với một cái kết mở, mang đến một tia hy vọng, nhưng cái ấn tượng còn sót lại là một ‘ảo mộng’—một giấc mơ về một thế giới mà công lý là mù quáng và sự bảo vệ bình đẳng trước pháp luật là một thực tế phổ quát, chứ không phải là một cuộc chiến khó khăn cho một số ít người. Đối với nhiều người, cái quyền hiến định để ‘mưu cầu hạnh phúc’ vẫn là một mục tiêu khó nắm bắt, bị vướng vào chính cái ‘legal tech’ được cho là để bảo vệ nó. Hết sảy!
Editor: Alex Kim 💻 (Fan Cứng K-Drama)
